Ovogodišnja Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu (2025) pripala je Shimonu Sakaguchiju iz Japana te Amerikancima Mary E. Brunkow i Fredu Ramsdellu za njihova otkrića o regulatornim T-ćelijama i ulozi gena FOXP3 u kontroli imunološkog sistema. Ova otkrića, koja su počela prije tri decenije, danas predstavljaju osnovu za revolucionarne tretmane u borbi protiv autoimunih bolesti i raka.
Početak priče: Ćelije koje donose mir
Još 1990-ih, Shimon Sakaguchi je otkrio posebnu grupu T-ćelija koje, umjesto da napadaju, smiruju imunološki odgovor. Nazvao ih je regulatornim T-ćelijama (Tregs) – svojevrsnim „mirotvorcima“ organizma. Njegov rad iz 1995. pokazao je da bez ovih ćelija imunološki sistem gubi kontrolu i počinje napadati vlastite organe, uzrokujući autoimune bolesti poput dijabetesa tipa 1 ili lupusa.
Iako je otkriće bilo revolucionarno, naučna zajednica dugo je bila skeptična. Ključno pitanje ostalo je neriješeno: šta određuje da se jedna T-ćelija pretvori u mirotvorca, a ne u „ratnika“?
Gen koji kontroliše ravnotežu
Odgovor su 2001. godine pronašli Mary E. Brunkow i Fred Ramsdell, proučavajući rijedak i smrtonosan poremećaj kod djece – IPEX sindrom. Istraživanja su pokazala da je uzrok mutacija gena FOXP3. Paralelno, Ramsdellov tim došao je do istog zaključka na modelima miševa sa sličnim simptomima.
Veza između otkrića bila je jasna: FOXP3 je glavni prekidač koji određuje da li će se T ćelija razviti u regulatornu ćeliju (Treg). Bez ispravnog FOXP3 gena, Treg ćelije ne mogu nastati, a imunološki sistem ostaje bez „kočnice“. Sakaguchijev rad konačno je dobio genetsko objašnjenje – i priznanje koje mu je dugo izmicalo.
Dvije terapijske revolucije
Ova kombinovana otkrića potpuno su promijenila paradigmu imunologije. Iz njih su proizašla dva pravca liječenja s ogromnim potencijalom:
- Borba protiv autoimunih bolesti – povećanjem broja Treg ćelija moguće je „smiriti“ imunološki sistem koji napada vlastito tijelo. U toku su brojna klinička ispitivanja u kojima se T ćelije pacijenata transformišu u Treg ćelije u laboratoriji, a zatim vraćaju u organizam – proces poznat kao imunoterapija.
- Liječenje raka – naučnici su otkrili da tumori „koriste“ Treg ćelije kao štit koji ih štiti od imunološkog napada. Novi lijekovi sada ciljaju na privremenu deaktivaciju Treg ćelija ili blokadu FOXP3 gena u tumorima, čime se omogućava imunološkom sistemu da uništi ćelije raka. Posebno ohrabrujući rezultati dobijeni su kod limfoma i sličnih tumora.
Tri decenije do priznanja
Iako je od prvih otkrića prošlo gotovo 30 godina, tek danas se njihova klinička vrijednost u potpunosti razumije. Nobelov komitet prepoznao je da su Sakaguchi, Brunkow i Ramsdell položili temelje moderne imunoterapije i otvorili put liječenju bolesti koje su se nekada smatrale neizlječivima.
Njihov „gen mira“ pokazao je da je ravnoteža – a ne samo snaga – ono što čuva naše zdravlje.
